ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികളും മാനിപ്പുലേഷനും

ലോകസിനിമയുടെ ചരിത്രത്തിൽ സമാനതകളില്ലാത്ത ഒരു കുതിച്ചുചാട്ടത്തിന്റെ കഥയാണ് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് എന്ന കമ്പനിയുടേത്. ഹാരി പോട്ടർ, ബാറ്റ്മാൻ, മാട്രിക്സ് തുടങ്ങിയ ഇതിഹാസ ചിത്രങ്ങൾ സമ്മാനിച്ച വാർണർ ബ്രദേഴ്സ് എന്ന വമ്പൻ സ്റ്റുഡിയോയെ ഏതാണ്ട് ഏഴ് ലക്ഷം കോടി രൂപയ്ക്ക് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് സ്വന്തമാക്കിയ വാർത്ത നാം കേട്ടു. എന്നാൽ ഈ വിജയഗാഥയ്ക്ക് പിന്നിൽ വലിയൊരു പരിഹാസത്തിന്റെ കഥയുണ്ട്. ഏകദേശം ഇരുപത്തിയഞ്ച് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ്, വീഡിയോ റെന്റൽ രംഗത്തെ അന്നത്തെ രാജാക്കന്മാരായിരുന്ന ബ്ലോക്ക്ബസ്റ്റർ എന്ന കമ്പനിക്ക് മുന്നിൽ കേവലം 400 കോടി രൂപയ്ക്ക് തങ്ങളെ വാങ്ങണമെന്ന അപേക്ഷയുമായി നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് എത്തിയിരുന്നു. അന്ന് പരിഹസിച്ചു പുറത്താക്കപ്പെട്ട ആ ചെറിയ കമ്പനി ഇന്ന് ഹോളിവുഡ് സാമ്രാജ്യം തന്നെ ഭരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് വളർന്നു കഴിഞ്ഞു. വെറുമൊരു കച്ചവട സ്ഥാപനം എന്നതിലുപരി, സാങ്കേതികവിദ്യയെയും മനുഷ്യ മനഃശാസ്ത്രത്തെയും എങ്ങനെ ഫലപ്രദമായി സംയോജിപ്പിക്കാം എന്നതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സിന്റെ വളർച്ച.

നെറ്റ്ഫ്ലിക്സിന്റെ തുടക്കത്തെക്കുറിച്ച് പൊതുവെ പ്രചരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു കഥയുണ്ട്. 1997-ൽ കമ്പനിയുടെ സ്ഥാപകനായ റീഡ് ഹേസ്റ്റിംഗ്സ് 'അപ്പോളോ 13' എന്ന സിനിമയുടെ കാസറ്റ് വാടകയ്ക്കെടുത്തു എന്നും അത് തിരിച്ചുനൽകാൻ വൈകിയപ്പോൾ 40 ഡോളർ പിഴയടയ്ക്കേണ്ടി വന്നുവെന്നുമാണ് ആ കഥ. ആ ദേഷ്യത്തിൽ നിന്നാണ് പിഴയില്ലാത്ത ഒരു കമ്പനി തുടങ്ങാൻ അദ്ദേഹം തീരുമാനിച്ചതെന്നുമാണ് പലരും വിശ്വസിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഇതൊരു മനോഹരമായ നുണയായിരുന്നു എന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം. തങ്ങളുടെ ബ്രാൻഡിന് ഒരു വൈകാരികത നൽകാൻ വേണ്ടി അവർ കെട്ടിച്ചമച്ച ഒരു മാർക്കറ്റിംഗ് തന്ത്രമായിരുന്നു അത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ സിനിമയോടുള്ള സ്നേഹത്തേക്കാളുപരി 'ലോജിസ്റ്റിക്സ്' അഥവാ സാധനങ്ങൾ ഒരിടത്തുനിന്നും മറ്റൊരിടത്തേക്ക് എത്തിക്കുന്നതിലെ കൃത്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാണ് ഈ ബിസിനസ്സിന് അടിത്തറയിട്ടത്.

അക്കാലത്ത് സിനിമകൾ കാണാൻ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന വി.എച്ച്.എസ് (VHS) കാസറ്റുകൾ വലിപ്പമേറിയതും ഭാരമുള്ളതുമായിരുന്നു. അവ തപാലിലൂടെ അയക്കുക എന്നത് ലാഭകരമായ ഒന്നല്ലായിരുന്നു. അവിടെയാണ് ഡി.വി.ഡി (DVD) എന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ ജപ്പാനിൽ നിന്നും അമേരിക്കൻ വിപണിയിലേക്ക് എത്തുന്നത്. കനം കുറഞ്ഞതും ഭാരം കുറഞ്ഞതുമായ ഈ പ്ലാസ്റ്റിക് ഡിസ്കുകൾ തപാൽ വഴി അയക്കാൻ വളരെ കുറഞ്ഞ ചിലവ് മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. സിനിമകൾ പോസ്റ്റൽ സംവിധാനം വഴി ആളുകളിലേക്ക് എത്തിച്ച് ബ്ലോക്ക്ബസ്റ്റർ പോലെയുള്ള വമ്പൻമാരെ എങ്ങനെ തോൽപ്പിക്കാം എന്ന ബുദ്ധിപരമായ നീക്കമാണ് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സിന്റെ ജനനത്തിന് കാരണമായത്. 1997-ൽ വെറും മുപ്പത് ജീവനക്കാരും തൊള്ളായിരം സിനിമകളുമായി തുടങ്ങിയ ഈ യാത്ര ആദ്യം പരാജയമായിരുന്നു. ആളുകൾക്ക് സിനിമ ലഭിക്കാൻ ദിവസങ്ങളോളം കാത്തിരിക്കാൻ താല്പര്യമില്ലായിരുന്നു.

ഈ പ്രതിസന്ധി മറികടക്കാൻ 1999-ൽ അവർ അവതരിപ്പിച്ച 'സബ്സ്ക്രിപ്ഷൻ മോഡൽ' വിപ്ലവകരമായ ഒന്നായിരുന്നു. അക്കാലത്ത് ബ്ലോക്ക്ബസ്റ്റർ പോലുള്ള കമ്പനികൾ ലാഭമുണ്ടാക്കിയിരുന്നത് ഉപഭോക്താക്കൾ സിനിമകൾ തിരിച്ചുനൽകാൻ വൈകുമ്പോൾ വാങ്ങുന്ന പിഴത്തുകയിലൂടെയാണ്. അതായത് ഉപഭോക്താവിന്റെ മറവിയെയാണ് അവർ ലാഭമാക്കി മാറ്റിയത്. എന്നാൽ നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് ഇതിന് നേർവിപരീതമായ രീതി സ്വീകരിച്ചു. മാസം ഒരു നിശ്ചിത തുക നൽകിയാൽ എത്ര സിനിമകൾ വേണമെങ്കിലും കാണാം എന്നതും തിരിച്ചുനൽകാൻ സമയപരിധി ഇല്ല എന്നതും ആളുകളെ ഈ സേവനത്തിലേക്ക് ആകർഷിച്ചു. ഉപഭോക്താവിന്റെ സന്തോഷത്തെ ലാഭമാക്കി മാറ്റുക എന്നതായിരുന്നു അവരുടെ നയം.

2000-മാണ്ടിലെ 'ഡോട്ട് കോം ബബിൾ' തകർച്ച നെറ്റ്ഫ്ലിക്സിനെ സാരമായി ബാധിച്ചു. ഇന്റർനെറ്റ് അധിഷ്ഠിത കമ്പനികൾ അമിതമായി നിക്ഷേപം സ്വീകരിക്കുകയും പിന്നീട് വരുമാനമില്ലാതെ തകരുകയും ചെയ്ത കാലഘട്ടമായിരുന്നു അത്. ഈ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയിലാണ് തങ്ങളെ വാങ്ങി രക്ഷിക്കണമെന്ന അപേക്ഷയുമായി അവർ ബ്ലോക്ക്ബസ്റ്ററിനെ സമീപിച്ചത്. എന്നാൽ ഇന്റർനെറ്റിന്റെ സാധ്യതകളെ പരിഹസിച്ച ബ്ലോക്ക്ബസ്റ്റർ സി.ഇ.ഒ അവരെ തള്ളിക്കളഞ്ഞു. ഈ അവഗണനയാണ് തങ്ങളുടെ ബിസിനസ്സ് രീതി കൂടുതൽ പരിഷ്കരിക്കാൻ നെറ്റ്ഫ്ലിക്സിനെ പ്രേരിപ്പിച്ചത്. 'ലോങ്ങ് ടെയിൽ സ്ട്രാറ്റജി' (Long Tail Strategy) എന്ന തന്ത്രമാണ് അവർ പിന്നീട് ഉപയോഗിച്ചത്. പുതിയ സിനിമകൾക്ക് പുറമെ, ആരും അധികം കാണാത്ത പഴയ സിനിമകളും ഡോക്യുമെന്ററികളും അവർ ശേഖരിച്ചു. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനമായതിനാൽ അവർക്ക് ഇതിനായി ഷോറൂമുകളുടെ വലിപ്പത്തെക്കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെടേണ്ടതില്ലായിരുന്നു. ഈ രീതിയിലൂടെ വൈവിധ്യമാർന്ന സിനിമകൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു വലിയ വിഭാഗം പ്രേക്ഷകരെ അവർ നേടിയെടുത്തു.

സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുമ്പോൾ സ്വയം മാറാൻ നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് തയ്യാറായി. ഇന്റർനെറ്റ് വേഗത വർദ്ധിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ ഡി.വി.ഡി വിപണിക്ക് അന്ത്യം കുറിക്കുമെന്ന് റീഡ് ഹേസ്റ്റിംഗ്സ് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. സ്വന്തം ലാഭകരമായ ബിസിനസ്സിനെ തകർത്തുകൊണ്ട് സ്ട്രീമിംഗ് എന്ന പുതിയ രീതിയിലേക്ക് അവർ ചുവടുമാറ്റി. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി അവർ നിർമ്മിച്ച 'ഓപ്പൺ കണക്ട്' (Open Connect) എന്ന സംവിധാനം ഇന്റർനെറ്റ് ലോകത്തെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വലിയ സെർവറുകൾ സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് ഇന്റർനെറ്റ് സേവന ദാതാക്കളുമായി അവർ സഹകരിച്ചു. നമ്മൾ കാണാൻ സാധ്യതയുള്ള സിനിമകളും സീരീസുകളും തലേദിവസം രാത്രി തന്നെ നമ്മുടെ അടുത്തുള്ള സെർവറുകളിലേക്ക് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് എത്തിക്കും. ഇതിലൂടെ ബഫറിംഗ് ഇല്ലാതെ മികച്ച ഗുണനിലവാരത്തിൽ സിനിമകൾ കാണാൻ പ്രേക്ഷകർക്ക് സാധിച്ചു.

മറ്റുള്ളവരുടെ സിനിമകൾ മാത്രം കാണിക്കുന്ന ഒരു ഇടനിലക്കാരൻ എന്ന നിലയിൽ നിന്നും സ്വന്തമായി ഉള്ളടക്കം നിർമ്മിക്കുന്ന കമ്പനിയായി നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് മാറി. 'ഹൗസ് ഓഫ് കാർഡ്സ്' പോലെയുള്ള സീരീസുകൾ നിർമ്മിച്ചത് കൃത്യമായ ഡാറ്റാ വിശകലനത്തിലൂടെയാണ്. ആളുകൾ ഏത് തരം നടന്മാരെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു, ഏത് തരം സംവിധായകരുടെ ശൈലിയാണ് പിന്തുടരുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കി അവർ ഉള്ളടക്കം നിർമ്മിച്ചു. ഒരു സീസണിലെ മുഴുവൻ എപ്പിസോഡുകളും ഒരേസമയം പുറത്തിറക്കുന്ന 'ബിഞ്ച് വാച്ചിംഗ്' (Binge Watching) രീതി അവർ അവതരിപ്പിച്ചു. 'സ്കിപ്പ് ഇൻട്രോ' പോലെയുള്ള ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പോലും ആളുകളെ സ്ക്രീനിന് മുന്നിൽ പിടിച്ചിരുത്താൻ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളതായിരുന്നു.

എന്നാൽ ഈ വളർച്ചയ്ക്കിടയിൽ ചില കറുത്ത വശങ്ങളും നെറ്റ്ഫ്ലിക്സിന് ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. പാസ്‌വേഡ് പങ്കുവെക്കുന്നതിനെതിരെ കൊണ്ടുവന്ന നിയന്ത്രണങ്ങളും ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ പ്ലാനുകളിൽ പരസ്യം കാണിക്കാൻ തുടങ്ങിയതും പ്രേക്ഷകരെ ചൊടിപ്പിച്ചു. വെറുമൊരു കമ്പനി എന്നതിലുപരി ഒരു സ്‌പോർട്‌സ് ടീമിനെപ്പോലെയാണ് തങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതെന്ന് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് അവകാശപ്പെടുന്നു. പ്രകടനം മോശമായാൽ ആരെയും പുറത്താക്കുന്ന രീതിയും, ഡാറ്റ മാത്രം നോക്കി നല്ല കലാസൃഷ്ടികൾ പാതിവഴിയിൽ നിർത്തുന്നതും വലിയ വിമർശനങ്ങൾക്ക് വഴിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യയിൽ നിന്നും നന്ദിനി മെഹ്ത എന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥ ഉന്നയിച്ച വംശീയ വിവേചന ആരോപണങ്ങൾ കമ്പനിയുടെ സൽപ്പേരിനെ ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. സിനിമയെ കേവലം അക്കങ്ങളായും ഡാറ്റയായും കാണുന്ന കോർപ്പറേറ്റ് രീതി കലയുടെ സ്വാഭാവികതയെ നശിപ്പിക്കുമോ എന്ന ആശങ്കയും ഇന്ന് നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും ബിസിനസ്സിന്റെയും ഉയരങ്ങൾ കീഴടക്കുമ്പോഴും, പ്രേക്ഷകരുടെ വിശ്വാസവും കലയുടെ സത്യസന്ധതയും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുക എന്നത് നെറ്റ്ഫ്ലിക്സ് നേരിടുന്ന വലിയ വെല്ലുവിളിയാണ്.