ഓർമ്മകളിലെ എഡിറ്റർ: തലച്ചോർ നമ്മെ പറ്റിച്ച് കഥകൾ മെനയുന്നത് എങ്ങനെ?

മനുഷ്യന്റെ ഓർമ്മകളും അവയെ വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള തലച്ചോറിന്റെ കഴിവും അതിശയകരമാണ്. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയ അത്ര സുതാര്യമാണോ എന്ന് ചോദിച്ചാൽ ന്യൂറോ സയൻസിന് കൃത്യമായ മറുപടിയുണ്ട്. നമ്മുടെ അനുഭവങ്ങൾ പലപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ നേർക്കാഴ്ചകളല്ല, മറിച്ച് തലച്ചോറ് പടച്ചുവിടുന്ന കഥകളാണ്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ ആദ്യം അറിയേണ്ടത് 'കൺഫാബുലേഷൻ' (Confabulation) എന്ന പ്രതിഭാസത്തെക്കുറിച്ചാണ്. ഒരാൾ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് നുണ പറയുന്നതല്ല ഇത്. മറിച്ച്, ഓർമ്മകളിൽ സംഭവിക്കുന്ന വിടവുകൾ നികത്താൻ തലച്ചോറ് സ്വയം നിർമ്മിച്ചെടുക്കുന്ന വ്യാജ ഓർമ്മകളാണിവ. അനസ്തേഷ്യ പോലുള്ള മരുന്നുകൾ നൽകുന്ന സമയത്തോ അല്ലെങ്കിൽ ചില മസ്തിഷ്ക രോഗങ്ങൾ ബാധിക്കുമ്പോഴോ ഇത് പ്രകടമാകാറുണ്ട്. സർജറിക്ക് ശേഷം മയക്കം വിട്ടുണരുന്ന ഒരാൾ താൻ ഒരു സിനിമാ സെറ്റിലാണെന്നോ മറ്റോ ഉറച്ചു വിശ്വസിക്കുന്നത് ഇത്തരം കൺഫാബുലേഷന് ഉദാഹരണമാണ്.

നമ്മുടെ തലച്ചോറിന് ശൂന്യത അഥവാ അനിശ്ചിതത്വം ഒട്ടും ഇഷ്ടമല്ല. ഏതെങ്കിലും ഒരു കാലയളവിലെ വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ, ലഭ്യമായ മറ്റ് സാഹചര്യങ്ങൾ വെച്ച് തലച്ചോറ് അതിവേഗം ഒരു കഥയുണ്ടാക്കും. ഇത്തരത്തിൽ കഥകൾ നിർമ്മിക്കുന്ന തലച്ചോറിലെ പ്രത്യേക സംവിധാനത്തെ ന്യൂറോ സയന്റിസ്റ്റായ മൈക്കൽ ഗസാനിഗ 'ദ ഇന്റർപ്രെറ്റർ' (The Interpreter) അഥവാ വ്യാഖ്യാതാവ് എന്ന് വിളിച്ചു. തലച്ചോറിന്റെ ഇടത് വശമാണ് പ്രധാനമായും ഈ ജോലി ചെയ്യുന്നത്. വിവരങ്ങൾ അപൂർണ്ണമാണെങ്കിലും ചുറ്റും നടക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾക്ക് യുക്തിസഹമായ ഒരു കാരണം കണ്ടെത്താൻ ഈ 'വ്യാഖ്യാതാവ്' എപ്പോഴും ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. 1960-കളിൽ നടന്ന 'സ്പ്ലിറ്റ് ബ്രെയിൻ' പരീക്ഷണങ്ങൾ ഇതിന് ശാസ്ത്രീയമായ തെളിവുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഒരു പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നതിന് പിന്നിലെ യഥാർത്ഥ കാരണം അജ്ഞാതമാണെങ്കിൽ പോലും, അത് ന്യായീകരിക്കാൻ നമ്മുടെ മനസ്സ് നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഒരു കഥ മെനഞ്ഞെടുക്കും.

ഓർമ്മകളെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ പലപ്പോഴും തെറ്റാണ്. നടന്ന കാര്യങ്ങൾ ഒരു വീഡിയോ ക്യാമറ പോലെ കൃത്യമായി തലച്ചോറ് റെക്കോർഡ് ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് മിക്കവരും കരുതുന്നത്. എന്നാൽ പ്രശസ്ത മനഃശാസ്ത്രജ്ഞ എലിസബത്ത് ലോഫ്റ്റസിന്റെ പഠനങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നത് ഓർമ്മകൾ എന്നത് മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താവുന്ന ഒരു വിക്കിപീഡിയ പേജ് പോലെയാണെന്നാണ്. പുറത്തുനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ചെറിയ സൂചനകൾക്കോ ചോദ്യങ്ങൾക്കോ നമ്മുടെ ഓർമ്മകളെ പാടെ മാറ്റിയെഴുതാൻ കഴിയും. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുമ്പോൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന വാക്കുകളിലെ തീവ്രത പോലും ആ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് പിന്നീട് നമ്മൾ ഓർത്തെടുക്കുന്ന രീതിയെ സ്വാധീനിക്കും. നമ്മുടെ തലച്ചോറ് ഒരു റെക്കോർഡറല്ല, മറിച്ച് പക്ഷപാതപരമായ കാഴ്ചപ്പാടുകളുള്ള ഒരു എഡിറ്ററാണ് എന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം.

മനുഷ്യർക്ക് എപ്പോഴും സംഭവങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു കാരണ-ഫല ബന്ധം ആവശ്യമാണ്. ലോകത്ത് നടക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ വെറും യാദൃശ്ചികമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കാൻ നമുക്ക് പ്രയാസമാണ്. ഈ പ്രവണതയെ 'നറേറ്റീവ് ഫാലസി' (Narrative Fallacy) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഒരു സംഭവത്തിന് പിന്നിൽ ഒരു വില്ലനെ കണ്ടെത്തുന്നത് നമുക്ക് ഒരുതരം സുരക്ഷിതബോധം നൽകുന്നു. വ്യക്തിബന്ധങ്ങളിലും ഈ കഥ പറച്ചിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നുണ്ട്. ഒരു ബന്ധം പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ നമ്മൾ സ്വയം ഇരയായും മറ്റൊരാളെ വില്ലനായും ചിത്രീകരിക്കുന്നത് നമ്മുടെ ഇഗോയെ സംരക്ഷിക്കാനാണ്. എന്നാൽ ഇത്തരം കഥകളിൽ വിശ്വസിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചിത്രം കാണുന്നതിൽ നിന്ന് നമ്മളെ തടയുന്നു.

ഈ കഥ പറച്ചിൽ രീതി കുറ്റകൃത്യങ്ങളെയും അവയോടുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതികരണത്തെയും ബാധിക്കാറുണ്ട്. ഒരു കുറ്റവാളിയും താൻ വില്ലനാണെന്ന് കരുതുന്നില്ല. മറിച്ച്, തന്റെ പ്രവർത്തികളെ ന്യായീകരിക്കാൻ "സമൂഹം എന്നെ ഇങ്ങനെയാക്കി" എന്ന തരത്തിലുള്ള വികലമായ കഥകൾ അവർ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഇവിടെ നാം തിരിച്ചറിയേണ്ടത് ഒരു കാര്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നതും അതിനെ ന്യായീകരിക്കുക എന്നതും രണ്ടാണ് എന്നാണ്. ഇരയാക്കപ്പെട്ടവരുടെ കാര്യത്തിൽ, താൻ തകർന്നുപോയി എന്ന കഥയിൽ തന്നെ തുടരുന്നത് കുറ്റവാളിയുടെ വിജയം പൂർണ്ണമാക്കുകയേ ഉള്ളൂ. ഇവിടെയാണ് 'നറേറ്റീവ് എഡിറ്റിംഗ്' എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നത്. നടന്ന ക്രൂരതയെ ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിലും, അതിന് തന്റെ ബാക്കി ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള അധികാരം നൽകാതിരിക്കാൻ ഒരാൾക്ക് സാധിക്കും.

വിക്ടർ ഫ്രാങ്കൽ എന്ന മനഃശാസ്ത്രജ്ഞൻ നാസി കോൺസെൻട്രേഷൻ ക്യാമ്പുകളിലെ പീഡനങ്ങളിൽ നിന്ന് അതിജീവിച്ചത് ഈ ഒരു നറേറ്റീവ് മാറ്റത്തിലൂടെയാണ്. ശാരീരികമായി തടവിലാക്കപ്പെട്ടപ്പോഴും തന്റെ മനസ്സിനുള്ളിൽ താൻ തന്നോട് തന്നെ പറയുന്ന കഥയെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം അദ്ദേഹം കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു. ജീവിതത്തിന് ഒരു അർത്ഥമുണ്ടെന്ന് വിശ്വസിക്കാനും, വേദനകൾക്കിടയിലും തന്റെ പ്രതികരണം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുമുള്ള ഈ ശേഷിയാണ് അദ്ദേഹത്തെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തിയത്. നാം നമ്മോട് തന്നെ പറയുന്ന കഥകൾ നമ്മുടെ സ്വഭാവത്തെയും ഭാവിയെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

നമ്മുടെ തീരുമാനങ്ങൾ എത്രത്തോളം സ്വതന്ത്രമാണ് എന്നതും ഒരു ചോദ്യമാണ്. 'ചോയ്സ് ബ്ലൈൻഡ്നെസ്' (Choice Blindness) എന്ന പരീക്ഷണത്തിലൂടെ തെളിയിക്കപ്പെട്ടത്, നാം എടുക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും നമ്മുടെ ബോധപൂർവ്വമായ ചിന്തയുടെ ഫലമല്ല എന്നാണ്. എങ്കിലും എടുത്തുപോയ തീരുമാനങ്ങളെ ന്യായീകരിക്കാൻ നമ്മുടെ തലച്ചോറ് മിടുക്ക് കാണിക്കുന്നു. മാനസികമായി കരുത്തുള്ളവർ പരാജയങ്ങളെ പുതിയ പാഠങ്ങൾ പഠിക്കാനുള്ള അവസരങ്ങളായി (Redemption story) കാണുമ്പോൾ, നിരാശയിൽ കഴിയുന്നവർ നല്ല അവസരങ്ങളെ പോലും മോശം അനുഭവങ്ങളായി (Contamination story) വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഒരേ സംഭവം എങ്ങനെ എഡിറ്റ് ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ് വ്യത്യാസം.

മികച്ച രീതിയിൽ നമ്മുടെ ജീവിതകഥയെ എഡിറ്റ് ചെയ്യാൻ ചില വഴികളുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത് കാഴ്ചപ്പാടിലെ മാറ്റമാണ് (Perspective Shift). നമ്മുടെ കഥയിലെ വില്ലനെ ഒരു സാധാരണ കഥാപാത്രമായി കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ദേഷ്യം കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കും. രണ്ടാമത്തേത് വസ്തുതകളുടെ പരിശോധനയാണ് (Fact Checking). "ഞാൻ ഒന്നിനും കൊള്ളാത്തവനാണ്" എന്ന പോലുള്ള തീവ്രമായ കഥകളെ വസ്തുതകൾ നിരത്തി ചോദ്യം ചെയ്യണം. മൂന്നാമതായി, നാം വിശ്വസിക്കുന്ന കഥകൾ കൊണ്ട് നമുക്ക് എന്ത് നേട്ടമാണ് ഉള്ളതെന്ന് ചിന്തിക്കണം. വേദന നൽകുന്ന പഴയ ഓർമ്മകൾ നമ്മെ തടയുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അവ മാറ്റിയെഴുതാൻ നാം തയ്യാറാകണം.

'ഷീപ്പ് ഓഫ് തീസീസ്' എന്ന ദാർശനിക തത്വം പറയുന്നത് പോലെ, ഒരു കപ്പലിന്റെ ഓരോ ഭാഗങ്ങളും മാറ്റി വെച്ചാലും അത് ആ കപ്പലായി തുടരുന്നത് അതിന് നൽകിയിട്ടുള്ള പേര് കൊണ്ടാണ്. അതുപോലെ നമ്മുടെ കോശങ്ങളും ചിന്തകളും മാറിയാലും നമ്മെ പഴയ വ്യക്തിയായി നിലനിർത്തുന്നത് നാം നമ്മെക്കുറിച്ച് പറയുന്ന കഥകളാണ്. മരണം എന്ന യാഥാർത്ഥ്യം നമ്മെ ഭയപ്പെടുത്താനല്ല, മറിച്ച് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ മികച്ച എഴുത്തുകാരാകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കാനാണ് സഹായിക്കേണ്ടത്. നമ്മുടെ തലച്ചോറ് പറയുന്ന എല്ലാ കഥകളും സത്യമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ജീവിതത്തിന്റെ പേന സ്വന്തം കയ്യിലെടുത്ത് മികച്ച ഒരു മാസ്റ്റർപീസ് എഴുതുക എന്നതാണ് പ്രധാനം.