പൊതുവിടങ്ങൾ ആരുടേതാണ്? നഗരജീവിതത്തിലെ അപരിചിതത്വവും ഉത്തരവാദിത്തവും

നഗരങ്ങളിലെ റോഡുകളിലൂടെയോ തിരക്കേറിയ ടൗണുകളിലൂടെയോ നടക്കുമ്പോൾ കോൺക്രീറ്റ് പ്രതലത്തിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചു കിടക്കുന്ന കറുത്ത പാടുകൾ പലപ്പോഴും നമ്മുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാറുണ്ട്. കാഴ്ചയിൽ വിചിത്രമായ നിഴലുകളോ പൂപ്പലോ ആയി തോന്നാമെങ്കിലും, അവ യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ചില സ്വാർത്ഥ തീരുമാനങ്ങളുടെ സ്മാരകങ്ങളാണ്. കാലങ്ങളായി അവിടെ പറ്റിപ്പിടിച്ചു കിടക്കുന്ന ഈ പാടുകൾ തുപ്പിക്കളഞ്ഞ ചൂയിങ് ഗമ്മുകളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ്. ഇവ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത് 'പോളിഐസോബ്യൂട്ടിലിൻ' എന്ന സിന്തറ്റിക് റബ്ബർ ഉപയോഗിച്ചാണ്. സൈക്കിൾ ടയറുകളുടെ ഇന്നർ ട്യൂബ് നിർമ്മിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന അതേ പദാർത്ഥമാണിത്. പ്രകൃതിയിൽ അലിഞ്ഞുചേരാത്ത ഈ പദാർത്ഥം ചുരുങ്ങിയത് അഞ്ച് വർഷം മുതൽ ആയിരം വർഷം വരെ ആ പ്രതലത്തിൽ മാറ്റമില്ലാതെ തുടരാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. ഓരോ കറുത്ത പാടും ഒരു വ്യക്തി തന്റെ കൈവശമുള്ള മാലിന്യം ഒരു ചവറ്റുകുട്ടയിൽ നിക്ഷേപിക്കാനുള്ള ചെറിയൊരു പ്രയത്നം ഒഴിവാക്കാൻ തീരുമാനിച്ച നിമിഷത്തെയാണ് അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്. ഇതിനെയാണ് 'സിവിക് സെൻസ്' അഥവാ പൗരബോധത്തിന്റെ പരാജയം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.

പൗരബോധം എന്നത് കേവലം നിയമങ്ങൾ പാലിക്കലോ മര്യാദ കാണിക്കലോ മാത്രമല്ല. 'സിവിക്' എന്ന വാക്ക് 'സിവിസ്' എന്ന ലാറ്റിൻ പദത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടായത്, ഇതിനർത്ഥം പൗരൻ എന്നാണ്. പൗരനാകുക എന്നത് ഒരു നിയമപരമായ പദവി എന്നതിലുപരി ഒരു മാനസികമായ കരാറാണ്. നാം ഇതുവരെ കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, ഇനി ഒരിക്കലും കാണാൻ സാധ്യതയില്ലാത്ത അപരിചിതരുമായി നാം വെക്കുന്ന ഒരു അദൃശ്യമായ ഉടമ്പടിയാണത്. വീടിന് പുറത്തുള്ള പൊതുവിടങ്ങൾ ആരുടേതുമല്ലാത്ത ഇടങ്ങളല്ല, മറിച്ച് എല്ലാവർക്കും അവകാശപ്പെട്ടതാണ് എന്ന തിരിച്ചറിവാണത്. എന്നാൽ ഇത്തരമൊരു വിശാലമായ ബോധം പുലർത്താൻ മനുഷ്യന്റെ തലച്ചോർ ജൈവികമായി പൂർണ്ണമായും സജ്ജമല്ല എന്നതാണ് വാസ്തവം.

മനുഷ്യ ചരിത്രത്തിൽ ഭൂരിഭാഗം കാലവും നാം ജീവിച്ചിരുന്നത് പരസ്പരം അറിയാവുന്ന ചെറിയ ഗ്രൂപ്പുകളിലായിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് നരവംശശാസ്ത്രജ്ഞനായ റോബിൻ ഡൺബാർ ഇതിനെ 'ഡൺബാർസ് നമ്പർ' എന്ന സിദ്ധാന്തത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ട്. ഒരാൾക്ക് പരമാവധി 150 ആളുകളുമായി മാത്രമേ അർത്ഥവത്തായ സാമൂഹിക ബന്ധം നിലനിർത്താൻ കഴിയൂ എന്ന് അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തി. ഈ ചെറിയ ഗ്രൂപ്പുകളിൽ വ്യക്തിയുടെ സൽപ്പേരിന് വലിയ വിലയുണ്ടായിരുന്നു. പൊതുവായ സ്രോതസ്സുകൾ മലിനമാക്കിയാൽ അത് നിങ്ങളാണെന്ന് എല്ലാവർക്കും പെട്ടെന്ന് മനസ്സിലാകും. എന്നാൽ ആധുനിക നഗരങ്ങളിൽ നാം അപരിചിതരുടെ ഒരു കടലിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്. ഇവിടെ നമ്മുടെ സൽപ്പേരിനെ ആരും ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല എന്ന് വരുമ്പോൾ, പൊതു ഇടങ്ങളോട് ഉത്തരവാദിത്തം കാണിക്കാൻ നമ്മുടെ തലച്ചോർ സ്വാഭാവികമായി മടിക്കുന്നു. അതിനാൽ, അപരിചിതർക്ക് വേണ്ടി ഒരു മര്യാദ കാണിക്കുമ്പോൾ നാം ലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളിലെ പരിണാമത്തെ മറികടന്ന് ഒരു 'കോഗ്നിറ്റീവ് മിറാക്കിൾ' ആണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

അപരിചിതർക്കിടയിലുള്ള നമ്മുടെ പെരുമാറ്റത്തെ 'പ്രോക്സിമിക്സ്' എന്ന സിദ്ധാന്തത്തിലൂടെ നരവംശശാസ്ത്രജ്ഞനായ എഡ്വേർഡ് ടി. ഹാൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യർ സ്ഥലം (Space) ഉപയോഗിക്കുന്ന രീതിയെ അദ്ദേഹം നാലായി തിരിച്ചു: ഇന്റിമേറ്റ്, പേഴ്സണൽ, സോഷ്യൽ, പബ്ലിക് സ്പേസ്. തിരക്കേറിയ ഒരു ലിഫ്റ്റിലോ ബസ്സിലോ നാം അപരിചിതരുമായി അടുത്തിരിക്കുമ്പോൾ നമ്മുടെ പേഴ്സണൽ സോണിലേക്ക് മറ്റൊരാൾ കടന്നുവരികയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഇതുകൊണ്ടാണ് പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ ഒരാൾ ഉച്ചത്തിൽ സംസാരിക്കുമ്പോഴോ മാലിന്യം വലിച്ചെറിയുമ്പോഴോ നമുക്ക് വലിയ അസ്വസ്ഥത അനുഭവപ്പെടുന്നത്. ശബ്ദം എന്നത് വായുവിലൂടെയുള്ള മർദ്ദ തരംഗങ്ങളാണ്. ഒരാൾ ഉച്ചത്തിൽ പാട്ട് വെക്കുമ്പോൾ അയാൾ നിങ്ങളുടെ അനുവാദമില്ലാതെ നിങ്ങളുടെ ചെവിക്കുള്ളിലെ പാടകളെ വൈബ്രേറ്റ് ചെയ്യിക്കുകയാണ്. ഇത് നിങ്ങളുടെ സ്വകാര്യ ഇടത്തിലേക്കുള്ള ഒരു കടന്നുകയറ്റമായിട്ടാണ് തലച്ചോർ തിരിച്ചറിയുന്നത്.

ചരിത്രപരമായി നോക്കിയാൽ പൗരബോധം എന്നത് മനുഷ്യർ പതുക്കെ പഠിച്ചെടുത്ത ഒന്നാണ്. 1858-ൽ ലണ്ടൻ നഗരം 'ദ ഗ്രേറ്റ് സ്റ്റിങ്ക്' എന്ന ദുരവസ്ഥയിലായിരുന്നു. ഇരുപത് ലക്ഷത്തോളം ജനങ്ങളുടെ മാലിന്യം മുഴുവൻ തേംസ് നദിയിലേക്കാണ് തള്ളിയിരുന്നത്. ഇതിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന നാറ്റം അസഹനീയമായപ്പോൾ മാത്രമാണ് ഗവൺമെന്റ് ഒരു മികച്ച ഡ്രെയിനേജ് സംവിധാനം നിർമ്മിക്കാൻ തയ്യാറായത്. സിവിക് സെൻസ് എന്നത് പെട്ടെന്നുണ്ടായ ഒരു ബോധോദയമല്ല, മറിച്ച് അസുഖങ്ങൾ വരുമെന്ന ഭയത്തിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ട ഒരു ജീവിതരീതിയാണ്. 1884-ൽ പാരീസിൽ യൂജിൻ റെനെ പൗബെൽ മാലിന്യ പാത്രങ്ങൾ നിർബന്ധമാക്കിയപ്പോൾ ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ കളിയാക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. മാലിന്യം എവിടെയും വലിച്ചെറിയാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം തങ്ങൾക്കുണ്ടെന്നായിരുന്നു അവരുടെ വാദം. ഇതിൽ നിന്ന് മനസ്സിലാകുന്നത് പൗരബോധം എന്നത് കഷ്ടപ്പെട്ട് പഠിച്ചെടുക്കേണ്ട ഒരു സംസ്കാരമാണെന്നാണ്.

ചുറ്റുപാടുകളിലെ ചെറിയ അശ്രദ്ധകൾ വലിയ കുറ്റകൃത്യങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുമെന്ന് 'ബ്രോക്കൺ വിൻഡോസ് തിയറി' വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു കെട്ടിടത്തിന്റെ തകർന്ന ജനൽ ചില്ലുകൾ നന്നാക്കാതെ ഇട്ടാൽ, അവിടെ ശ്രദ്ധിക്കാൻ ആരുമില്ല എന്ന സിഗ്നൽ അത് നൽകുന്നു. ഇത് ക്രമേണ ആ പ്രദേശം കൂടുതൽ നശിക്കാനും കുറ്റകൃത്യങ്ങൾ വർദ്ധിക്കാനും കാരണമാകും. "ഇവിടെ ആരും നോക്കാനില്ല" എന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടായാൽ മനുഷ്യരിലെ പ്രാകൃത സ്വഭാവം പുറത്തുവരും. ആരും കാണാത്തപ്പോൾ പോലും ശരിയായ കാര്യം ചെയ്യാനുള്ള നമ്മുടെ കഴിവിനെയാണ് 'ഷോപ്പിംഗ് കാർട്ട് തിയറി' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. സൂപ്പർമാർക്കറ്റിലെ കാർട്ട് തിരികെ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വെക്കുന്നത് കൊണ്ട് നിങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക ലാഭമൊന്നുമില്ല, എങ്കിലും നിങ്ങൾ അത് ചെയ്യുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അവിടെയാണ് നിങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ പൗരബോധം വെളിപ്പെടുന്നത്.

ഈ പ്രശ്നം ഭൂമിയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ബഹിരാകാശത്ത് കേടായ സാറ്റലൈറ്റുകളും റോക്കറ്റ് അവശിഷ്ടങ്ങളും നിറയുന്നതിനെ 'കെസ്ലർ സിൻഡ്രോം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അതിവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഭാവിയിലെ ബഹിരാകാശ യാത്രകൾക്ക് തടസ്സമാകും. സ്വന്തം മാലിന്യങ്ങൾ കൊണ്ട് നാം തന്നെ നമുക്ക് ചുറ്റും ഒരു ജയിൽ നിർമ്മിക്കുകയാണ്. മാലിന്യം വലിച്ചെറിയുന്നത് ഒരു സമയത്തിന്റെ പ്രശ്നം കൂടിയാണ്. മാലിന്യം താഴെ ഇടുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ആ നിമിഷത്തെ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുന്നു, എന്നാൽ അത് ഭാവിയിലുള്ള ഒരാൾക്ക് വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടായി മാറുന്നു. ഭാവിയിലുള്ള ഒരാളോട് കരുണ കാണിക്കാൻ തലച്ചോറിന് പ്രയാസമാണ്. അതിനാൽ പൊതുവിടങ്ങൾ വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുക എന്നത് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യരോടുള്ള നമ്മുടെ സ്നേഹപ്രകടനമാണ്.

ജപ്പാനിലെ കുട്ടികൾ സ്കൂളുകൾ സ്വയം വൃത്തിയാക്കുന്ന 'ഒസൗജി' എന്ന ശീലം ഇതിന് മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. സ്കൂൾ വൃത്തിയാക്കേണ്ടത് തങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് വരുമ്പോൾ അവിടെ മാലിന്യം ഇടാൻ അവർ മടിക്കുന്നു. കേരളത്തിലെ ആലപ്പുഴയിൽ മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജനത്തെ വികേന്ദ്രീകരിച്ചതും 'ഹരിത കർമ്മ സേന' രൂപീകരിച്ചതും പൗരബോധത്തെ പ്രായോഗികമായി നടപ്പിലാക്കിയതിന്റെ മികച്ച മാതൃകയാണ്. മാലിന്യം തന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് അവിടെ ജനങ്ങളിൽ ഉണ്ടാക്കിയെടുക്കാൻ സാധിച്ചു.

ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ 'എൻട്രോപ്പി' എന്ന നിയമം പറയുന്നത് കാര്യങ്ങൾ എപ്പോഴും അലങ്കോലമായിക്കൊണ്ടിരിക്കും എന്നാണ്. ക്രമം നിലനിർത്താൻ എപ്പോഴും ഊർജ്ജം ആവശ്യമാണ്. വൃത്തിയുള്ള ഒരു നഗരമോ പാർക്കോ യാദൃശ്ചികമായി ഉണ്ടാകുന്നതല്ല. മനുഷ്യർ അരാജകത്വത്തിനെതിരെ നിരന്തരം നടത്തുന്ന പോരാട്ടത്തിന്റെ ഫലമാണത്. റോഡിലെ ഒരു മാലിന്യം കുനിഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത് കേവലം ഒരു ശുചീകരണ പ്രവൃത്തിയല്ല, മറിച്ച് ഈ പ്രപഞ്ചത്തിലെ അരാജകത്വത്തിനെതിരെ നിങ്ങൾ നടത്തുന്ന ഒരു വലിയ വിപ്ലവമാണ്. പൗരബോധം എന്നത് ഒരു സമൂഹത്തെ ഒന്നിച്ചുനിർത്തുന്ന പശയാണ്. അത് ഓരോ വ്യക്തിയും സ്വയം വളർത്തിയെടുക്കേണ്ട ഒരു മഹത്തായ മൂല്യമാണ്.