ഓർമ്മ അങ്ങനെയേ അല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആശ്രയിക്കുന്നത് സ്വന്തം ഓർമ്മകളെയാണ്. താൻ ആരാണെന്നും, എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നതെന്നും, തന്റെ വ്യക്തിത്വം എന്താണെന്നും ഒരാൾ തിരിച്ചറിയുന്നത് ഓർമ്മകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. കല്ലിൽ കൊത്തിവെച്ച ലിഖിതങ്ങൾ പോലെ മായാത്തതും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒന്നാണ് ഓർമ്മ എന്ന് ഭൂരിഭാഗം മനുഷ്യരും വിശ്വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസും മനഃശാസ്ത്ര പഠനങ്ങളും വെളിപ്പെടുത്തുന്നത് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ, ഒരുപക്ഷേ അൽപ്പം അസ്വസ്ഥതയുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. നാം വിശ്വസിക്കുന്നതുപോലെ ഓർമ്മകൾ കൃത്യതയുള്ള രേഖകളല്ല, മറിച്ച് തലച്ചോറ് ഓരോ തവണയും പുതുതായി നിർമ്മിച്ചെടുക്കുന്ന, തെറ്റുകൾ സംഭവിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള കഥകളാണ്.

മനുഷ്യന്റെ ഓർമ്മശക്തി പ്രവർത്തിക്കുന്നത് ഒരു വീഡിയോ ക്യാമറ പോലെയോ കമ്പ്യൂട്ടർ ഹാർഡ് ഡിസ്ക് പോലെയോ ആണെന്നതാണ് സാധാരണയായി കണ്ടുവരുന്ന ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണ. ഒരു സംഭവം നടക്കുമ്പോൾ കണ്ണും കാതും അത് റെക്കോർഡ് ചെയ്യുകയും, തലച്ചോറ് ആ ഫയൽ ഒരു ലൈബ്രറിയിലെന്നപോലെ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നും, പിന്നീട് ആവശ്യം വരുമ്പോൾ അത് അതേപടി തിരിച്ചെടുത്ത് പ്ലേ ചെയ്യുന്നു എന്നുമാണ് പലരും കരുതുന്നത്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഈ ധാരണ തെറ്റാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. തലച്ചോറ് വിവരങ്ങളെ റെക്കോർഡ് ചെയ്യുകയല്ല, മറിച്ച് പുനർനിർമ്മിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഓരോ തവണ ഒരു കാര്യം ഓർത്തെടുക്കുമ്പോഴും, തലച്ചോറ് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പല വിവരങ്ങളെ കൂട്ടിയിണക്കി ആ സംഭവത്തെ അപ്പപ്പോൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ ഓർമ്മ എന്നത് ഒരു 'റീപ്ലേ' അല്ല, അതൊരു 'റീകൺസ്ട്രക്ഷൻ' അഥവാ പുനർനിർമ്മാണമാണ്.

ഈ വിഷയത്തിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ പഠനങ്ങൾ നടത്തിയത് എലിസബത്ത് ലോഫ്റ്റസ് എന്ന പ്രശസ്തയായ കോഗ്നിറ്റീവ് സൈക്കോളജിസ്റ്റാണ്. 1970-കളിൽ അവർ നടത്തിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ ഓർമ്മയുടെ വിശ്വാസ്യതയെക്കുറിച്ച് വലിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തി. ഒരു പരീക്ഷണത്തിൽ, കാറുകൾ തമ്മിലുള്ള ഒരു അപകടത്തിന്റെ വീഡിയോ ദൃശ്യങ്ങൾ ഒരുകൂട്ടം ആളുകളെ കാണിച്ചു. അതിനുശേഷം അവരോട് ആ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് ചില ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു. ചോദ്യങ്ങളിൽ ഉപയോഗിച്ച വാക്കുകൾക്ക് ആളുകളുടെ ഓർമ്മയെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതായിരുന്നു പഠനവിഷയം. ഒരു ഗ്രൂപ്പിനോട് "കാറുകൾ തമ്മിൽ 'ഇടിച്ചുതകർത്തപ്പോൾ' (smashed) അവയുടെ വേഗത എത്രയായിരുന്നു?" എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ, മറ്റൊരു ഗ്രൂപ്പിനോട് "കാറുകൾ തമ്മിൽ 'തട്ടിയപ്പോൾ' (hit) വേഗത എത്രയായിരുന്നു?" എന്നാണ് ചോദിച്ചത്.

ഇവിടെ ഉപയോഗിച്ച വാക്കുകളിലെ ചെറിയ വ്യത്യാസം വലിയ മാറ്റമാണ് ഉണ്ടാക്കിയത്. 'ഇടിച്ചുതകർത്തു' എന്ന വാക്ക് കേട്ടവർ കാറുകൾക്ക് വളരെ കൂടിയ വേഗതയായിരുന്നു എന്ന് മറുപടി നൽകി. എന്നാൽ 'തട്ടി' എന്ന വാക്ക് കേട്ടവർ കുറഞ്ഞ വേഗതയാണ് രേഖപ്പെടുത്തിയത്. രസകരമായ കാര്യം അതല്ല, ഒരാഴ്ചയ്ക്ക് ശേഷം ഇതേ ആളുകളോട് ആ വീഡിയോയിൽ പൊട്ടിയ ഗ്ലാസ് കഷ്ണങ്ങൾ കണ്ടിരുന്നോ എന്ന് ചോദിച്ചു. യഥാർത്ഥ വീഡിയോയിൽ ഒരിടത്തും പൊട്ടിയ ഗ്ലാസുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ 'ഇടിച്ചുതകർത്തു' എന്ന ചോദ്യം നേരിട്ടവരിൽ ഭൂരിഭാഗം പേരും അവിടെയില്ലാത്ത പൊട്ടിയ ഗ്ലാസ് കണ്ടതായി ഓർത്തെടുത്തു. പുറത്തുനിന്ന് നൽകിയ ഒരു സൂചനയോ അല്ലെങ്കിൽ ഒരു വാക്കോ ഉപയോഗിച്ച്, നടക്കാത്ത ഒരു കാര്യം നടന്നുവെന്ന് വിശ്വസിപ്പിക്കാനും, അത് അവരുടെ ഓർമ്മയുടെ ഭാഗമാക്കി മാറ്റാനും സാധിക്കുമെന്ന് ഈ പരീക്ഷണം തെളിയിച്ചു.

ഇത് സംഭവിക്കുന്നത് നമ്മുടെ തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനരീതി കൊണ്ടാണ്. ഒരു ഓർമ്മ രൂപപ്പെടുന്നത് തലച്ചോറിലെ ഒരൊറ്റ സ്ഥലത്തല്ല. കാഴ്ച, ഗന്ധം, ശബ്ദം, വികാരം എന്നിങ്ങനെ അനുഭവത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളും തലച്ചോറിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലായാണ് സൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. നമ്മൾ ഒരു കാര്യം ഓർക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, 'ഹിപ്പോകാമ്പസ്' എന്ന മസ്തിഷ്കഭാഗം ഒരു സംവിധായകനെപ്പോലെ പ്രവർത്തിക്കുകയും, ഈ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഭാഗങ്ങളെല്ലാം ശേഖരിച്ച് ഒരു കഥയായി കോർത്തിണക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ കോർത്തിണക്കൽ പ്രക്രിയയിൽ പലപ്പോഴും വിടവുകൾ ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ആ വിടവുകൾ നികത്താൻ തലച്ചോറ് സ്വന്തം യുക്തിക്കനുസരിച്ചുള്ള വിവരങ്ങളോ, അല്ലെങ്കിൽ പുറത്തുനിന്ന് കിട്ടുന്ന പുതിയ അറിവുകളോ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് നമ്മൾ അറിയാതെ തന്നെ നടക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ജീവശാസ്ത്രപരമായി ഇതിനെ 'റീകൺസോളിഡേഷൻ' (Reconsolidation) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. നാം ഒരു ഓർമ്മയെ തിരിച്ചുവിളിക്കുമ്പോൾ, അതിന് കാരണമായ ന്യൂറോൺ ബന്ധങ്ങൾ താൽക്കാലികമായി അസ്ഥിരമാവുകയും മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. കമ്പ്യൂട്ടറിലെ ഒരു വേർഡ് ഡോക്യുമെന്റ് തുറന്ന് എഡിറ്റ് ചെയ്യുന്നതിന് തുല്യമാണിത്. ഫയൽ തുറന്ന്, മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തി സേവ് ചെയ്യുമ്പോൾ, പഴയ ഫയൽ മായ്ക്കപ്പെടുകയും പുതിയ മാറ്റങ്ങളോട് കൂടിയ ഫയൽ സേവ് ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. സമാനമായി, ഓരോ തവണ നാം ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ച് ഓർക്കുമ്പോഴും, നമ്മൾ ആ ഓർമ്മയിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുന്നുണ്ട്. പിന്നീട് നാം ഓർക്കുന്നത് യഥാർത്ഥ സംഭവത്തെയല്ല, മറിച്ച് അവസാനം ഓർത്തെടുത്തപ്പോൾ സേവ് ചെയ്ത ആ തിരുത്തിയ പതിപ്പിനെയാണ്. കുട്ടിക്കാലത്തെ ഓർമ്മകൾ പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായിരിക്കുന്നതിനും, സഹോദരങ്ങൾ ഒരേ സംഭവത്തെ തീർത്തും വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിൽ ഓർക്കുന്നതിനും കാരണം ഇതാണ്.

ഓർമ്മകൾക്ക് സംഭവിക്കുന്ന ഈ മാറ്റം ഒരു ന്യൂനതയായി തോന്നാമെങ്കിലും, അത് പ്രകൃതിയുടെ ഒരു വലിയ അനുഗ്രഹമാണെന്ന് ശാസ്ത്രം പറയുന്നു. മറവി എന്നത് തലച്ചോറിന്റെ ഒരു പിഴവല്ല, അതൊരു സവിശേഷതയാണ്. 'ഹൈപ്പർതൈമേഷ്യ' (Hyperthymesia) എന്ന അപൂർവ്വ രോഗാവസ്ഥയുള്ള ആളുകളെ പരിശോധിച്ചാൽ ഇതിന്റെ പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാകും. ഇവർക്ക് തങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിലെ ഓരോ ദിവസവും, ഓരോ നിമിഷവും വിശദമായി ഓർത്തിരിക്കാൻ സാധിക്കും. വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് ഒരു പ്രത്യേക ദിവസം കഴിച്ച ഭക്ഷണം, ധരിച്ച വസ്ത്രം, അനുഭവിച്ച വികാരങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം അവർക്ക് ഇന്നലെ നടന്നതുപോലെ ഓർമ്മയുണ്ടാകും. ഇതൊരു വലിയ കഴിവായി തോന്നാമെങ്കിലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇതൊരു ദുരന്തമാണ്.

സാധാരണ മനുഷ്യർക്ക് വേദനകളും നാണക്കേടുകളും കാലക്രമേണ മറക്കാൻ സാധിക്കും. ആ ഓർമ്മകളുടെ തീവ്രത കുറയുന്നതുകൊണ്ടാണ് നമുക്ക് ജീവിതത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയുന്നത്. എന്നാൽ ഹൈപ്പർതൈമേഷ്യ ഉള്ളവർക്ക്, പണ്ട് അനുഭവിച്ച സങ്കടവും വേദനയും അതേ തീവ്രതയോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരുന്നു. അനാവശ്യമായ വിവരങ്ങളെ വെട്ടിമാറ്റി, പ്രധാനപ്പെട്ടവയെ മാത്രം നിലനിർത്താനും, വൈകാരികമായ മുറിവുകളെ ഉണക്കാനും മറവി നമ്മളെ സഹായിക്കുന്നു. വിവരങ്ങളുടെ കുത്തൊഴുക്കിൽ നിന്ന് നമ്മളെ രക്ഷിക്കുന്ന ഒരു ഫിൽട്ടറാണ് മറവി.

ഓർമ്മകളുടെ വിശ്വാസ്യതയില്ലായ്മ കൂടുതൽ ഗൗരവകരമായ ഒരു തലത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നത് 'ഫാൾസ് മെമ്മറി' അഥവാ തെറ്റായ ഓർമ്മകൾ എന്ന പ്രതിഭാസത്തിലാണ്. എലിസബത്ത് ലോഫ്റ്റസ് നടത്തിയ മറ്റൊരു പരീക്ഷണത്തിൽ, കുട്ടിക്കാലത്ത് ഒരു ഷോപ്പിംഗ് മാളിൽ വെച്ച് മാതാപിതാക്കളെ കാണാതെ പോയിട്ടുണ്ടെന്ന് ചില മുതിർന്നവരെ പറഞ്ഞു വിശ്വസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. യഥാർത്ഥത്തിൽ അവരുടെ ജീവിതത്തിൽ അങ്ങനെയൊരു സംഭവം നടന്നിരുന്നില്ല. എന്നാൽ പല തവണയുള്ള സംഭാഷണങ്ങളിലൂടെയും സൂചനകളിലൂടെയും, അവർ സാങ്കൽപ്പികമായ ആ സംഭവം നടന്നതാണെന്ന് വിശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങി. മാത്രമല്ല, ആ സമയത്തുണ്ടായ ഭയം, കടകളുടെ രൂപം, സഹായിച്ച ആളുടെ വേഷം തുടങ്ങി വളരെ വിശദമായ കാര്യങ്ങൾ വരെ അവർ 'ഓർത്തെടുക്കാൻ' തുടങ്ങി. സത്യവും ഭാവനയും തമ്മിൽ വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള ഒരു സംവിധാനം നമ്മുടെ തലച്ചോറിൽ ഇല്ല എന്നതാണിതിന് കാരണം. വിശ്വസനീയമായ രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടാൽ, കള്ളത്തരങ്ങൾ പോലും നമ്മുടെ ഓർമ്മയുടെ ഭാഗമായി മാറാം.

ഇത് മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനികമായ വലിയൊരു ചോദ്യത്തിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നു. നമ്മുടെ ഓർമ്മകൾ സ്ഥിരമല്ലെങ്കിൽ, അവ നിരന്തരം മാറ്റിയെഴുതപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, 'ഞാൻ' എന്ന് നമ്മൾ വിളിക്കുന്ന വ്യക്തിത്വത്തിന് എന്ത് സ്ഥിരതയാണുള്ളത്? ഇതിനെ വിശദീകരിക്കാൻ തത്വചിന്തകർ 'ഷിപ്പ് ഓഫ് തീസിയസ്' (Ship of Theseus) എന്ന ഉദാഹരണം ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. തീസിയസ് എന്ന രാജാവിന്റെ കപ്പലിന്റെ പലകകൾ കാലപ്പഴക്കം കൊണ്ട് ദ്രവിക്കുമ്പോൾ, അവ ഓരോന്നായി മാറ്റി പുതിയവ വെക്കുന്നു എന്ന് കരുതുക. വർഷങ്ങൾ കഴിയുമ്പോൾ ആ കപ്പലിലെ പഴയ ഒരു ഭാഗം പോലും അവശേഷിക്കുന്നില്ല. എങ്കിൽ അത് ഇപ്പോഴും തീസിയസിന്റെ കപ്പൽ തന്നെയാണോ? അതോ അതൊരു പുതിയ കപ്പലാണോ?

ഇതേ ചോദ്യം മനുഷ്യശരീരത്തോടും മനസ്സിനോടും ചോദിക്കാവുന്നതാണ്. നമ്മുടെ ശരീരകോശങ്ങൾ നിരന്തരം മരിച്ച് പുതിയവ ഉണ്ടാവുന്നു. നമ്മുടെ ഓർമ്മകൾ ഓരോ തവണയും മാറ്റിയെഴുതപ്പെടുന്നു. എങ്കിൽ പത്ത് വർഷം മുൻപുള്ള വ്യക്തി തന്നെയാണോ ഇന്നത്തെ നിങ്ങൾ? ന്യൂറോസയൻസ് നൽകുന്ന ഉത്തരം, 'ഞാൻ' എന്നത് ഒരു വസ്തുവല്ല, മറിച്ച് തുടർച്ചയായി നടക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ് എന്നാണ്. ഇന്നലത്തെ കഥകളെ ഇന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് എഡിറ്റ് ചെയ്ത്, നാളത്തേക്ക് വേണ്ടി അർത്ഥമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു കഥാകാരനാണ് നമ്മുടെ തലച്ചോറ്.

ഇന്ന് നാം കാണുന്ന ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് (AI) മോഡലുകളുടെ പ്രവർത്തനവും ഇതിന് സമാനമാണ്. അവ വിവരങ്ങളെ അതേപടി ശേഖരിച്ചുവെക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്, മറിച്ച് പാറ്റേണുകൾ മനസ്സിലാക്കുകയാണ്. ഓരോ പുതിയ വിവരവും ആ പാറ്റേണുകളിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഓരോ തവണ ചോദിക്കുമ്പോഴും AI വ്യത്യസ്തമായ മറുപടികൾ നൽകുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ ഓർമ്മശക്തിയും ഇതുപോലെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. നമ്മൾ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവരല്ല (Archivists), മറിച്ച് കഥകൾ നിർമ്മിക്കുന്നവരാണ് (Storytellers).

ചുരുക്കത്തിൽ, ഓർമ്മയുടെ ധർമ്മം ഭൂതകാലത്തെ കൃത്യമായി രേഖപ്പെടുത്തുക എന്നതല്ല. മറിച്ച്, ഭാവിയെ അഭിമുഖീകരിക്കാൻ നമ്മളെ സജ്ജരാക്കുക എന്നതാണ്. ഇതിനായി തലച്ചോറ് പഴയ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പാഠങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുകയും, ആവശ്യമില്ലാത്തവയെ ഒഴിവാക്കുകയും, ചിലപ്പോൾ വിടവുകൾ നികത്താൻ ഭാവനയെ കൂട്ടുപിടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ, ഒരു കാര്യം വളരെ വ്യക്തമായി ഓർക്കുന്നു എന്ന് നാം അവകാശപ്പെടുമ്പോഴും, നാം ഓർക്കുന്നത് ആ സംഭവത്തെയല്ല, മറിച്ച് അവസാനമായി ആ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് ഓർത്തപ്പോൾ തലച്ചോറ് സേവ് ചെയ്ത ആഖ്യാനത്തെയാണ്. മനുഷ്യൻ എന്നത് ഓർമ്മകളുടെ വെറുമൊരു ശേഖരമല്ല, മറിച്ച് ആ ഓർമ്മകളെ കോർത്തിണക്കി നിരന്തരം സ്വയം നിർവചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു അസ്തിത്വമാണ്.