സമയത്തിന്റെ ആപേക്ഷികത: എന്തുകൊണ്ടാണ് പ്രായമാകുമ്പോൾ സമയം വേഗത്തിൽ പോകുന്നത്?

നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ സമയം എപ്പോഴും ഒരേ വേഗതയിലാണോ സഞ്ചരിക്കുന്നത്? പത്തു വയസ്സുള്ള ഒരു കുട്ടിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഒരു വേനൽക്കാല അവധിക്കാലം എന്നത് അവസാനിക്കാത്ത ഒരു യുഗത്തിന് തുല്യമാണ്. എന്നാൽ നാൽപ്പതുകളിലെത്തിയ ഒരാൾക്ക് പത്തു വർഷം എന്നത് കണ്ണിമവെട്ടി തുറക്കുന്ന വേഗത്തിൽ കടന്നുപോകുന്ന ഒന്നായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ക്ലോക്കിലെ സൂചികൾ പ്രായഭേദമന്യേ എല്ലാവർക്കും ഒരേ വേഗതയിലാണ് ചലിക്കുന്നത് എന്നിരിക്കെ, എന്തുകൊണ്ടാണ് നമ്മുടെ അനുഭവങ്ങളിൽ സമയത്തിന് ഈ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്? ഇതിനെ കേവലം ഒരു തോന്നലായി തള്ളിക്കളയാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്ക ഘടനയും വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യുന്ന രീതിയും പ്രപഞ്ചത്തിലെ തത്വങ്ങളും ഒത്തുചേരുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു പ്രതിഭാസമാണിത്.

സമയം യഥാർത്ഥത്തിൽ രണ്ട് തലങ്ങളിലായാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒന്ന്, ഭൗതിക സമയം (Physical Time). ഇത് ക്ലോക്കുകളും ആധുനിക യന്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് നാം അളക്കുന്ന കൃത്യമായ സമയമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് മനഃശാസ്ത്രപരമായ സമയം (Psychological Time) അഥവാ അനുഭവവേദ്യമാകുന്ന സമയം. രണ്ടാമത്തെ സമയമാണ് ഓരോ വ്യക്തിയിലും വ്യത്യസ്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്. ഒരു വിരസമായ ക്ലാസ്സിലിരിക്കുമ്പോൾ സമയം ഇഴഞ്ഞുനീങ്ങുന്നതായും പ്രിയപ്പെട്ടവരുമായി ചിലവഴിക്കുമ്പോഴോ രസകരമായ ഒരു സിനിമ കാണുമ്പോഴോ സമയം പറന്നുപോകുന്നതായും തോന്നുന്നത് ഈ മനഃശാസ്ത്രപരമായ സമയത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഇവിടെ ക്ലോക്കിന്റെ വേഗതയല്ല മാറുന്നത്, മറിച്ച് നമ്മുടെ മസ്തിഷ്കം വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്ന വേഗതയാണ് മാറുന്നത്.

ഈ പ്രതിഭാസത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ മനഃശാസ്ത്രജ്ഞർ പ്രധാനമായും രണ്ട് ആശയങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നു: 'പ്രോസ്പെക്റ്റീവ്' (Prospective) സമയവും 'റെട്രോസ്പെക്റ്റീവ്' (Retrospective) സമയവും. ഒരു പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ നമുക്ക് തോന്നുന്ന സമയമാണ് പ്രോസ്പെക്റ്റീവ്. എന്നാൽ ആ പ്രവൃത്തി കഴിഞ്ഞ് ഭൂതകാലത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ അനുഭവപ്പെടുന്ന സമയമാണ് റെട്രോസ്പെക്റ്റീവ്. ഇതിനെ 'ഹോളിഡേ പാരഡോക്സ്' (Holiday Paradox) എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, നിങ്ങൾ പുതിയൊരു സ്ഥലത്തേക്ക് യാത്ര പോകുന്നു എന്ന് കരുതുക. അജ്ഞാതമായ വഴികൾ, പുതിയ മുഖങ്ങൾ, വൈവിധ്യമാർന്ന ഭക്ഷണങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം നിങ്ങളുടെ മസ്തിഷ്കം അതീവ ശ്രദ്ധയോടെ നിരീക്ഷിക്കും. അവിടെയായിരിക്കുമ്പോൾ സമയം വളരെ സാവധാനത്തിലാണ് പോകുന്നതെന്ന് തോന്നും. എന്നാൽ യാത്ര കഴിഞ്ഞ് വീട്ടിലെത്തി ഓർക്കുമ്പോൾ, ആ ചുരുങ്ങിയ ദിവസങ്ങൾ വലിയൊരു കാലഘട്ടമായി അനുഭവപ്പെടും. കാരണം മസ്തിഷ്കം അവിടെ ധാരാളം പുതിയ ഓർമ്മകൾ ശേഖരിച്ചുവെച്ചിട്ടുണ്ട്. നേരെമറിച്ച്, ഓഫീസിലെ പതിവ് ജോലികളിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോൾ ഓരോ ദിവസവും വിരസമായി തോന്നും (പ്രോസ്പെക്റ്റീവ്), എന്നാൽ ഓർമ്മിക്കാൻ പുതുതായി ഒന്നുമില്ലാത്തതിനാൽ തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ ആ ആഴ്ചകൾ എങ്ങോട്ട് പോയി എന്ന് പോലും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല (റെട്രോസ്പെക്റ്റീവ്).

ഇവിടെയാണ് 'മെമ്മറി ഡെൻസിറ്റി' അഥവാ ഓർമ്മകളുടെ സാന്ദ്രത എന്ന ഘടകം പ്രസക്തമാകുന്നത്. മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കം ഒരു വീഡിയോ ക്യാമറയെപ്പോലെയല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ശരീരത്തിന്റെ ആകെ വലിപ്പത്തിന്റെ രണ്ട് ശതമാനം മാത്രമേ മസ്തിഷ്കത്തിനുള്ളൂ എങ്കിലും നമ്മൾ കഴിക്കുന്ന ആഹാരത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഊർജ്ജത്തിന്റെ ഇരുപത് ശതമാനവും ഉപയോഗിക്കുന്നത് മസ്തിഷ്കമാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഊർജ്ജം ലാഭിക്കാനായി മസ്തിഷ്കം എപ്പോഴും ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. പുതിയൊരു കാര്യം പഠിക്കുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം കഠിനമായി പരിശ്രമിക്കുകയും ആ വിവരങ്ങൾ വിശദമായി റെക്കോർഡ് ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ നാം ദിവസവും ചെയ്യുന്ന പതിവ് കാര്യങ്ങളാണെങ്കിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് വണ്ടി ഓടിക്കുകയോ പല്ല് തേക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത്), മസ്തിഷ്കം 'പവർ സേവർ' മോഡിലേക്ക് മാറുന്നു. മുതിർന്ന ഒരാൾ തന്റെ ജീവിതത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് തവണ കണ്ടിട്ടുള്ള കാര്യങ്ങൾ വീണ്ടും റെക്കോർഡ് ചെയ്യാൻ മസ്തിഷ്കം താല്പര്യം കാണിക്കില്ല. തൽഫലമായി, മുതിർന്നവരുടെ ജീവിതത്തിലെ ഒരു വർഷത്തെ ഓർമ്മകളുടെ അളവ് ഒരു കുട്ടിയുടെ ഒരു മാസത്തെ ഓർമ്മകളേക്കാൾ കുറവായിരിക്കും. വിവരങ്ങൾ കുറയുമ്പോൾ കാലഘട്ടം ചുരുങ്ങിയതായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.

ന്യൂറോസയൻസ് പ്രകാരം നമ്മുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ സെക്കൻഡുകളെ അളക്കുന്നത് 'ബാസൽ ഗാംഗ്ലിയ' (Basal Ganglia) എന്ന ഭാഗമാണ്. ഇതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് 'ഡോപ്പമിൻ' (Dopamine) എന്ന രാസവസ്തുവാണ്. കുട്ടികളിൽ ഡോപ്പമിന്റെ അളവ് വളരെ കൂടുതലായതുകൊണ്ട് അവരുടെ മസ്തിഷ്കം ലോകത്തെ ഒരു ഹൈ-സ്പീഡ് ക്യാമറയെപ്പോലെ അതീവ കൃത്യതയോടെയാണ് പകർത്തുന്നത്. എല്ലാം സ്ലോ മോഷനിൽ കാണുന്നതുപോലെ അവർക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നു. പ്രായമാകുന്തോറും ഡോപ്പമിന്റെ അളവ് കുറയുകയും മസ്തിഷ്കം വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്ന വേഗത കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ലോകം വേഗത്തിൽ ഓടുകയാണെന്ന തോന്നൽ മുതിർന്നവരിൽ ഉണ്ടാക്കുന്നു.

വിവര സിദ്ധാന്തം (Information Theory) അനുസരിച്ച്, നാം പ്രതീക്ഷിക്കാത്ത കാര്യങ്ങൾ സംഭവിക്കുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ വിവരങ്ങൾ (Information) കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്. കുട്ടികൾക്ക് ലോകം അത്ഭുതങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ്, അതിനാൽ അവർക്ക് ചുറ്റും എപ്പോഴും പുതിയ വിവരങ്ങൾ ഉണ്ടായിക്കൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു. ഇതിനെ 'ഹൈ എൻട്രോപ്പി' (High Entropy) എന്ന് വിളിക്കാം. എന്നാൽ മുതിർന്നവർ 'പ്രെഡിക്റ്റീവ് കോഡിംഗ്' (Predictive Coding) എന്ന രീതിയാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ലോകത്ത് അടുത്തത് എന്ത് സംഭവിക്കുമെന്ന് നമ്മുടെ മസ്തിഷ്കം മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കുന്നു. നമ്മുടെ പ്രവചനങ്ങൾ ശരിയാകുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം പുതിയ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നത് നിർത്തുന്നു. ആശ്ചര്യങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ഓർമ്മകൾ കുറയുന്നു, അത് സമയം വേഗത്തിൽ പോകുന്നതായി തോന്നിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രായം കൂടുന്തോറും നമ്മുടെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീബന്ധങ്ങൾക്കും മാറ്റം വരുന്നു. കുട്ടികളിൽ ട്രില്യൺ കണക്കിന് നാഡീബന്ധങ്ങൾ (Connections) ഉണ്ടാകുമെങ്കിലും വളർച്ചയുടെ ഘട്ടത്തിൽ ആവശ്യമില്ലാത്തവ മസ്തിഷ്കം വെട്ടിമാറ്റുന്നു. ഇതിനെ 'സിനാപ്റ്റിക് പ്രൂണിംഗ്' (Synaptic Pruning) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ബാക്കിയുള്ള ബന്ധങ്ങൾ 'മൈലിൻ' (Myelin) എന്ന പാളി ഉപയോഗിച്ച് ഇൻസുലേറ്റ് ചെയ്യപ്പെടുന്നതോടെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ആശയവിനിമയത്തിന്റെ വേഗത വർദ്ധിക്കുന്നു. ഇത് മസ്തിഷ്കത്തെ കാര്യക്ഷമമാക്കുമെങ്കിലും, പുതിയ കാര്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കാനുള്ള കൗതുകം കുറയാൻ കാരണമാകുന്നു. ഒരു മുതിർന്നവന്റെ മസ്തിഷ്കം കാഴ്ചകൾ കാണാൻ നിൽക്കാത്ത ഒരു എക്സ്പ്രസ് ഹൈവേ പോലെയായി മാറുന്നു.

ഗണിതശാസ്ത്രപരമായി ഇതിനെ 'പ്രൊപ്പോർഷനൽ തിയറി' (Proportional Theory) വഴി വിശദീകരിക്കാം. അഞ്ച് വയസ്സുകാരനെ സംബന്ധിച്ച് ഒരു വർഷം എന്നത് അവന്റെ ആകെ ജീവിതത്തിന്റെ ഇരുപത് ശതമാനമാണ്. എന്നാൽ അമ്പത് വയസ്സുകാരന് അത് ജീവിതത്തിന്റെ വെറും രണ്ട് ശതമാനം മാത്രമാണ്. ഓരോ വർഷവും കടന്നുപോകുമ്പോൾ അത് നമ്മുടെ ആകെ ജീവിതത്തിന്റെ ചെറിയൊരു ഭാഗമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ യുഗം ഈ പ്രക്രിയയുടെ വേഗത കൂട്ടിയിട്ടുണ്ട്. സ്മാർട്ട്ഫോണുകളുടെ ഉപയോഗം നമ്മുടെ ശ്രദ്ധയെ പലതരികളായി ചിതറിക്കുന്നു. മണിക്കൂറുകളോളം ഇന്റർനെറ്റിൽ ചിലവഴിക്കുമ്പോഴും ആഴത്തിലുള്ള ഓർമ്മകൾ ഒന്നും അവശേഷിക്കുന്നില്ല. ഇത് ജീവിതത്തിൽ 'മെമ്മറി വോയിഡ്' അഥവാ ഓർമ്മകളില്ലാത്ത ശൂന്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

സമയം അതിവേഗം നഷ്ടപ്പെടുന്നു എന്ന തോന്നലിന് ഒരു പരിഹാരമുണ്ട്. ജീവിതത്തിലേക്ക് ബോധപൂർവ്വം പുതുമകൾ (Novelty) കൊണ്ടുവരിക എന്നതാണ് അത്. എന്നും ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങൾ പുതിയ രീതിയിൽ ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുക, പുതിയ വിദ്യകൾ പഠിക്കുക, യാത്രകൾ പോവുക, ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തിന് പുറത്തുള്ള യഥാർത്ഥ ലോകത്തെ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി കാണുക എന്നിവ വഴി മസ്തിഷ്കത്തെ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കാം. ഒരു കുട്ടിയുടെ കൗതുകത്തോടെ ലോകത്തെ സമീപിച്ചാൽ മസ്തിഷ്കം വീണ്ടും സജീവമാവുകയും ജീവിതത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായി അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യും. സമയം എന്നത് നാം എത്രത്തോളം ശ്രദ്ധയോടെ ജീവിക്കുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രതിഭാസമാണ്. ക്ലോക്കുകൾക്ക് നമ്മുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയില്ല; ആ നിയന്ത്രണം നമ്മുടെ ബോധപൂർവ്വമായ ഇടപെടലുകളിലാണ് ഇരിക്കുന്നത്.